Nguyễn Du về tác gia và tác phẩm

 

Sáng tác của Nguyễn Du không thật đồ sộ về số lượng, tuy nhiên, khối lượng những công trình nghiên cứu, những lời bình luận, đánh giá về nó thì hết sức lớn. Việc bình luận, nghiên cứu Nguyễn Du và di sản của ông đã có lịch sử dài hơn một thế kỷ rưỡi, qua nhiều chặng với những cách nhìn, cách tiếp cận khác nhau, đặc biệt phát triển cả về bề rộng lẫn chiều sâu trong thế kỷ XX. Có thể nói, ý thức về di sản của Nguyễn Du luôn tiến triển cùng với tư tưởng xã hội và tư tưởng văn học của dân tộc. Tập sách này tuyển chọn những bài viết, những công trình nghiên cứu tiêu biểu trong số những thành tựu đó. Trước hết nó nhằm mục đích cung cấp tư liệu phục vụ cho việc giảng dạy và học tập về Nguyễn Du trong nhà trường. Sau nữa, nó cũng có thể giúp ích cho những người hoạt động văn hóa, văn học và phần nào cả một số nhà nghiên cứu quan tâm tới việc tìm hiểu, khai thác di sản của Nguyễn Du nói riêng và của văn học truyền thống nói chung. Để thuận tiện cho việc theo dõi và sử dụng tập sách, chúng tôi muốn lưu ý độc giả mấy điểm sau:

a)    Những bài viết, những công trình được tuyển chọn vào tập sách này chủ yếu thuộc lĩnh vực ngữ văn. Điều ấy có nghĩa là, những ai nghiên cứu thuộc lĩnh vực vẫn gọi là văn bản học, những bài phát biểu có tính chất chính trị xã hội và văn hóa chung sẽ không có ở đây; ngoại lệ là một đôi bài đã in dấu ấn đậm nét trong lịch sử bình luận, nghiên cứu Truyện Kiều hay được nhắc tới. Một số thơ ca tiêu biểu viết về Nguyễn Du và Truyện Kiều được đưa vào tập sách vì sáng tác thơ ca cũng là một cách giải thích, đánh giá.

b)    Với những công trình biên khảo lớn, ở đây chỉ tuyển một số phần tiêu biểu, trừ hai cuốn Khảo luận về Kim Vân Kiều và Quyền sống của con người trong “Truyện Kiều” của Nguyễn Du được lấy lại hầu như nguyên vẹn.

c)    Các văn bản được sử dụng đều chú rõ xuất xứ và về cơ bản được giữ nguyên văn.

Nhân tập sách ra mắt bạn đọc, chúng tôi xin gửi lời cảm ơn đến các PGS. Nguyễn Lộc và Nguyễn Thạch Giang đã góp ý cho đề cương bản thảo. Chúng tôi cũng gửi lời cảm ơn đến GS. Hà Minh Đức, Viện trưởng Viện Văn học đã viết LỜI GIỚI THIỆU; và đặc biệt là các tác giả và thân nhân của những cố tác giả đã giúp đỡ và cho phép sử dụng các bài viết trong tập sách này.

NHÀ XUẤT BẢN GIÁO DỤC  


LỜI GIỚI THIỆU

Trước mắt chúng ta là bộ tư liệu văn học khá đồ sộ về các tác gia tiêu biểu của lịch sử văn học Việt Nam (1). Trong lịch sử phát triển của văn hóa dân tộc, so với nhiều ngành nghệ thuật khác văn học là nhân tố trội và có một vị trí quan trọng. Kho tàng văn học dân gian vô giá chưa khái thác và đoán định được hết sức giàu có và xác định được đầy đủ giá trị văn chương. Mười thế kỷ văn học viết với những đỉnh cao về tác giả: Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương, Cao Bá Quát, Nguyễn Đình Chiểu, Nguyễn Khuyến, Phan Bội Châu, Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh, Tố Hữu, Xuân Diệu, Huy Cận, Ngô Tất Tố, Nguyễn Công Hoan, Vũ Trọng Phụng, Nam Cao… những tên tuổi luôn là niềm tự hào cho nền văn hóa và văn học dân tộc.

Theo dòng lịch sử tác phẩm văn chương luôn chịu sự thử thách chọn lọc khắc nghiệt của thời gian và nhiều tác phẩm rơi và lãng quên. Dường như ngược với quy luật ấy, những tác giả và tác phẩm tiêu biểu lại không ngừng được luận bàn qua các thời kỳ lịch sử. Cuộc đời và tác phẩm của họ mang nhiều tâm tư sâu sắc, quy tụ được nhiều vấn đề xã hội và có thể dự báo một điều gì cho mai sau. Sinh thời Nguyễn Du băn khoăn:
    Bất tri tam bách dư niên hậu,
    Thiên hạ hà nhân khắp Tố Như?
    (Ba trăm năm lẻ nữa ta đâu biết,
    Thiên hạ ai người khóc Tố Như?)
Thế hệ kế tiếp, những kẻ hậu sinh thiết tha muốn hiểu ông và đã một phần hiểu ông. Từ ý kiến tâm huyết của Ngô Đức Kế, đến những công trình nghiên cứu sâu sắc của Hoài Thanh, Xuân Diệu, của cá nhà nghiên cứu Lê Định Kỵ, Lê Trí Viễn,… Truyện Kiều đã được phân tích từ trên nhiều bình diện, và đáng quý khi tác phẩm này đã góp phần vào sự phát triển đời sống tình cảm của dân tộc.

“Truyện Kiều, tuyệt tác của đại thi hào Nguyễn Du” thật sự đã giữ vai trò quan trọng biết nhường nào làm những con người Việt Nam chúng ta xích lại gần nhau, sát cánh bên nhau, thông cảm và đồng cảm trong đời sống thường nhật, trong lao động, đấu tranh để bào vệ và xây dựng Tổ quốc thân yêu của mình” Đấy là trường hợp Nguyễn Du và cũng là của nhiều nhà văn tiêu biểu khác mà trước hét phải kể đến Nguyễn Trãi. Nguyễn Trãi, người anh hùng cứu quốc, nhà tư tưởng, nhà văn hóa, nhà thơ. Tất cả những phẩm chất của các nhân vật trên quy tụ lại trong nhiều tác phẩm văn chương và hậu thế đã tìm hiểu, nghiên cứu ông trên nhiều bình diện. Đinh Gia Khánh nghiên cứu quan điểm về văn chương của Nguyễn Trãi; Bùi Văn Nguyên, Nguyễn Huệ Chi tìm hiểu Quân trung từ mệnh tập – tập luận chiến quân sự và ngoại giao; rồi văn thơ chữ Hán, văn thơ Quốc âm cũng được nhiều nhà nghiên cứu khai thác. Đặc biệt Bình Ngô đại cáo được đánh giá rất cao qua nhiều bài viết từ Bùi Kỷ, Vũ Khiêu đến Bùi Văn Nguyên. Sự nghiệp văn chương của Nguyễn Trãi là của một thời và của muôn đời. Những ý kiến đánh giá về ông qua các thời đại giúp cho người đọc hiểu được vị trí và sự đóng góp của ông cho văn hóa và văn học nước nhà.

Văn học thời trung đại còn khởi sắc ở chặng đường cuối với nhiều nhà văn tiêu biểu. Nguyễn Đình Chiểu là một ngôi sao, một tấm gương sáng trên cả hai phương diện đạo và đời. Nhà yêu nước lớn, nhà nho giữ đạo vẹn tròn, nhà văn giàu dũng khí và tài năng, người đã gìn giữ và đưa văn chương lên vị trí cao quý. Chúng ta có thể tìm thấy nhiều ý kiến sâu sắc của Phạm Văn Đồng và nhiều nhà nghiên cứu khác về sự nghiệp văn thơ tác giả. Trong công lao chung nghiên cứu về tác giả thời kỳ trung đại phải kể đến những công trình của Đặng Thai Mai, Hoài Thanh, Lê Đình Kỵ, Lê Trí Viễn, Đinh Gia Khán, Bùi Văn Nguyên, Nguyễn Huệ Chi, đặc biệt là Xuân Diệu. Ông tự đặt cho mình nhiệm vụ phải nói cho được cái hay, cái đẹp, hương vị cao quý của văn thơ các danh nhân ở mọi thời. Ông là người ngưỡng mộ thi hào dân tộc Nguyễn Du, “Bà chúa thơ Nôm” Hồ Xuân Hương, ca ngợi Nguyễn Khuyến, nhà thơ của “dân tình làng cảnh”, cảm thương cái tài cái phận với tiếng cười ra nước mắt của Tú Xương.

Tài liệu nghiên cứu Nghị quyết Hội nghị lần thứ năm Ban chấp hành Trung ương Đản khóa VIII, NXB Chính trị quốc gia, 1998. Bước sang thời kỳ hiện đại cánh cửa lịch sử mở dần từ đầu thế kỷ XX và chỉ sau hai thập kỷ lịch sử văn học đã bước vào thời kỳ Phục hưng với Phong trào Thơ mới, Tự Lực văn đoàn, trào lưu hiện thực phê phán và tiếp theo hơn nửa thế kỷ văn học cách mạng. Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh là một tác gia lớn mở đầu và khai sáng cho nền văn học cách mạng. Sự nghiệp của Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh bao gồm trên nhiều phạm vi: thơ ca, truyện ký, văn chính luận và ở lĩnh vực nào cũng nổi lên với những tác phẩm tiêu biểu. Nghiên cứu sự nghiệp văn thơ Hồ Chí Minh là niềm hứng thú của nhiều nhà khoa học trong và ngoài nước và chúng ta đã có một khối lượng tư liệu phong phú về văn thơ Hồ Chí Minh. Sự nghiệp văn thơ Hồ Chí Minh đòi hỏi phải được tiếp tục nghiên cứu trên nhiều vấn đề về nội dung  tư tưởng cũng như nghệ thuật biểu hiên. Các tác giả Đặng Thai Mai, Trần Huy Liệu, Phạm Huy Thông, Hoài Thanh… các nhà thơ Xuân Diệu, Chế Lan Viên đều có nhiều bài viết hay về văn thơ Hồ Chí Minh.

Tố Hữu, nhà thơ vô sản với phong cách sáng tạo độc đáo đã sớm thu hút được sự quan tâm của bạn đọc. Ngay từ thời kỳ Mặt trận Dân chủ, Trần Minh Tước đã gọi “Tố Hữu là nhà thơ của tương lai”. Cách mạng tháng Tám thành công, tập thơ Từ ấy được giới thiệu và Đặng Thai Mai xem tập thơ là “bó hoa lửa lộng lẫy”. Suốt nhiều thập kỷ, Tố Hữu vẫn được xem là “lá cờ đầu của thơ ca cách mạng”, hay nói như Chế Lan Viên: “Anh là người mở đường, dẫn đường và hiên nay vẫn trên đường”. Hơn 60 năm sáng tác thơ Tố Hữu đã chinh phục được nhiều thế hệ bạn đọc qua giọng điệu trữ tình cách mạng ấm áp tình đời tình người. Hàng trăm bài viết, nhiều công trình nghiên cứu đã khai thác triệt để thơ Tố Hữ với nhiều cách tiếp cận, vận dụng nhiều phương pháp nghiên cứu thích hợp. Và chắc chắn mọi ý kiến không dễ thuận chiều, xuôi gió. Hai cuộc tranh luận về tập thơ Từ ấy và Việt Bắc đã ghi lại được những quan điểm học thuật khác nhau và phần nào không khí văn học một thời. Những nhà văn nhà thơ lớn của thời kỳ hiện đại như Xuân Diệu, Nguyễn Tuân, Nam Cao đều có phong cách sáng tạo độc đáo lôi cuốn mạnh mẽ người đọc. Xuân Diệu “nhà thơ mới nhất” trong Phong trào Thơ mới, nhà thơ lớn của nền thơ ca cách mạng, nhà phê bình nghiên cứu văn học uyên thâm và tinh tế đã là đề tài của biết bao công trình. Nguyễn Tuân độc đáo và tinh tế đã là đề tài của biết bao công trình. Nguyễn Tuân độc đáo và tài hoa trong văn cũng như trong đời, một kiểu mẫu nhà văn lấy mình làm điểm tựa để nói về cuộc đời với nhiều ý tưởng lạ, ngôn từ chắt lọc, sáng tạo. Nam Cao đến muộn, ông chưa từng được biết đến trong Nhà văn hiện đại của Vũ Ngọc Phan nhưng từ những năm đầu thập kỷ sáu mươi, Nam Cao đã thu hút và ngày càng nằm sau trong ký ức từ tuổi học trò đến những người trải đời và đau đời. Tất cả những trang viết về các nhà văn tiêu biểu trên, được chọn lọc qua các tập tư liệu, như còn mang theo hơi thở, sức sống, dư âm và tài năng sáng tạo từ cội nguồn, những cây lớn vẫn tỏa bóng mát và hương thơm. Các tập tư liệu về văn học Việt Nam được sưu tầm công phu, có hệ thống, chọn lọc theo một chuẩn mực thống nhất. Chuẩn mực cao nhất là chất lượng, bài viết phải góp phần nói lên được đặc điểm và phong cách của tác giả. Được viết ra từ nhiều thời điểm với những quan điểm nhận thức khác nhau nên cách đánh giá chắc chắn là có nhiều điểm khác biệt. Đó là chuyện bình thường trong nghiên cứu văn học và theo thời gian chắc chắn còn có thêm những suy nghĩ mới.

Đây là bộ tư liệu đầu tiên giới thiệu chín tác giả chính trong chương trình văn học của nhà trường. Chắc chắn là chúng ta phải có thêm nhiều tập tư liệu khác. Bên cạnh Xuân Diệu phải có Huy Cận, giới thiệu Nguyễn Tuân phải có Tô Hoài, và giới thiệu Nam Cao phải có Ngô Tất Tố, Vũ Trọng Phụng, Nguyễn Công Hoan. Mục đích cuối cùng không chỉ vì riêng cho tác giả mà trước hết là vì bạn đọc. Phải tạo những điều kiện thuận lợi nhất để có thể hiểu kỹ về tác giả, tác phẩm. Chịu trách nhiệm biên soạn với Nhà xuất bản Giáo dục, các nhà nghiên cứu của Viện Văn học đã làm việc với tinh thần say mê và ý thức tôn trọng những giá trị tinh thần cao quý của văn học dân tộc.

    Viện trưởng Viện Văn học
    GS. HÀ MINH ĐỨC


MỤC LỤC


Bài Tác giả    
-    Lời nói đầu        
-    Lời giới thiệu-HÀ MINH ĐỨC
-    Di sản của Nguyễn Du và thời gian-TRỊNH BÁ ĐĨNH    
-    Niên biểu Nguyễn Du-NGUYỄN HỮU SƠN    

Phần thứ nhất
CHÂN DUNG NGUYỄN DU QUA THƠ CHỮ HÁN
VÀ VĂN CHIÊU HỒN
-    Tâm trình Nguyễn Du qua một số bài thơ chữ Hán-HOÀI THANH    
-    Con người Nguyễn Du trong thơ chữ Hán -XUÂN DIỆU    
-    Nguyễn Du và thế giới nhân vật của ông trong thơ chữ Hán-NGUYỄN HUỆ CHI    
-    Độc Tiểu Thanh ký của Nguyễn Du -TRẦN ĐÌNH SỬ
-    Tâm sự của Nguyễn Du qua thơ chữ Hán-TRƯƠNG CHÍNH    
-    Nguyễn Du trong những bài thơ chữ Hán-ĐÀO XUÂN QUÝ    
-    Thơ chữ Hán của Nguyễn Du-MAI QUỐC LIÊN    
-    Văn chiêu hồn – một bản tổng kết-NGUYỄN LỘC    
-    Người thơ thuần túy Nguyễn Du trong Văn tế thập loại chúng sinh-ĐINH HÙNG    
    
Phần thứ hai
KIỆT TÁC TRUYỆN KIỀU NHÌN TỪ NHIỀU PHÍA
-    Tựa Kim Vân Kiều án (trích)-NGUYỄN VĂN THẮNG    
-    Tựa Đoạn trường tân thanh-ĐÀO NGUYÊN PHỔ    
-    Tự  TIÊN PHONG MỘNG LIÊN ĐƯỜNG CHỦ NHÂN    
-    Thanh Tâm Tài Nhân thi tập tự-CHU MẠNH TRINH
-    Tâm lý Thúy Kiều-PHẠM QUỲNH    
-    Bài diễn thuyết bằng quốc văn             
-    Văn chương và nhân vật trong Truyện Thúy Kiều-NGUYỄN ĐÔN PHỤC    
-    Mấy lời bình luận về văn chương Truyện Kiều-NGUYỄN TƯỜNG TAM    
-    Văn chương Truyện Kiều-VŨ ĐÌNH LONG    
-    Luận về chính trị học cùng tà thuyết quốc văn – Kim Vân Kiều – Nguyễn Du-NGÔ ĐỨC KẾ    
-    Chánh học cùng tà thuyết có phải là  vấn đề quan hệ chung không ?-HUỲNH THÚC KHÁNG    
-    Mấy lời chiêu tuyết cho Vương Thúy Kiều-LƯU TRỌNG LƯ    
-    Lý thuyết Phật học trong Truyện Kiều-TRẦN TRỌNG KIM    
-    Văn chương Truyện Kiều-NGUYỄN BÁCH KHOA    
-    Nguồn gốc văn Kiều-HOÀNG XUÂN HÃN    
-    Nguyễn Du viết Đoạn trường tân thanh vào lúc nào ?-ĐÀO DUY ANH    
-    Khảo luận về Kim Vân Kiều-  
-    Nguyễn Du và Truyện Kiều-ĐINH GIA TRINH    
-    Quyền sống của con người trong Truyện Kiều của Nguyễn Du-HOÀI THANH    
-    Đi tìm chủ từ trong vài đoạn văn Đoạn trường tân thanh-ĐOÀN PHÚ TỨ    
-    Góp phần hiểu biết-VŨ HOÀNG CHƯƠNG    
-    Đặc sắc của văn học cổ điển Việt Nam qua nội dung Truyện Kiều-ĐẶNG THAI MAI    
-    Giới thiệu Truyện Kiều-NGUYỄN KHẮC VIỆN    
-    Triết lý Truyện Kiều-HOÀNG NGỌC HIẾN    
-    Triết lý đạo Phạt trong Truyện Kiều-CAO HUY ĐỈNH    
-    Bốn lần Kiều đánh đàn-TẾ HANH
-    Đọc lại Truyện Kiều (trích)-VŨ HẠNH    
-    Nguyễn Du trên những nẻo đường tự do-TRẦN BÍCH LAN    
-    Người em vườn Thúy-NGUYỄN THỊ SÂM
-    Thi hào dân tộc Nguyễn Du-XUÂN DIỆU    
-    Truyện Kiều và chủ nghĩa hiện thực của Nguyễn Du (trích)-LÊ ĐÌNH KỴ    
-    Nghệ thuật điển hình hóa và ngôn ngữ  trong Truyện Kiều-NGUYỄN LỘC    
-    Truyện Kiều và thể loại truyện Nôm (trích)-ĐẶNG THANH LÊ
-    Mười lăm năm mới bây giờ là đây              
-    Tìm hiểu phong cách của Nguyễn Du trong Truyện Kiều (trích)-PHAN NGỌC    
-    Mấy khía cạnh thi pháp Truyện Kiều của Nguyễn Du (trích)-TRẦN ĐÌNH SỬ    
-    Truyện Kiều của Nguyễn Du-ĐỖ ĐỨC HIỂU    
-    Một số nhận xét về Kim Vân Kiều truyện    NGUYỄN THẠCH GIANG- với Đoạn trường tân thanh -TRIỆU NGỌC LAN-LÔ ÚY THU    
-    Tiếp nhận Truyện Kiều của Nguyễn Du trong sự so sánh với Truyện Kim Vân Kiều    của Thanh Tâm Tài Nhân-LA SƠN NGUYỄN HỮU SƠN    
         
Phần thứ ba
THƠ CA VỀ NGUYỄN DU VÀ TRUYỆN KIỀU
-    Đoạn trường tân thanh đề từ-PHẠM QUÝ THÍCH    
-    Quan tiểu thuyết Vương Thúy Kiều ngẫu hứng-VŨ TÔNG PHAN    
-    Độc Thúy Kiều truyện, cảm tác-NGUYỄN XUÂN ÔN
-    Vịnh Kim Vân Kiều ứng chế thi tập tiểu tập thượng (trích)-HÀ TÔN QUYỀN    
-    Kim Vân Kiều án (trích)-NGUYỄN VĂN THẮNG
-    Hai bài ca trù: Kiều dặn Vân thay lời; Trách Kiều-NGUYỄN CÔNG TRỨ    
-    Thơ vịnh Kiều-NGUYỄN KHUYẾN    
-    Vịnh hai mươi hồi Kiều (trích)-CHU MẠNH TRINH    
-    Túy Kiều-PHAN VĂN TRỊ    
-    Vịnh Kiều-TẢN ĐÀ NGUYỄN KHẮC HIẾU    
-    Vịnh Thúy Kiều-PHẠM HUY TOẠI    
-    Vịnh Kiều (trích)- PHẠM VĂN NGHỊ    
-    Khóc Kiều-TRẦN HUY LIỆU    
-    Truy điệu Nguyễn Du-BÙI KỶ
-    Bói Kiều-ANH THƠ    
-    Kính gửi cụ Nguyễn Du-TỐ HỮU    
-    Nhớ Tố Như-HUY CẬN    
-    Bên mộ cụ Nguyễn Du-VƯƠNG TRỌNG    
-    Bình luận về Kiều-TẾ HANH

Phần thứ tư
NGUYỄN DU VÀ TRUYỆN KIỀU
TRONG MẮT NGƯỜI NƯỚC NGOÀI

-    Truyện Kiều và xã hội Á Đông (trích)-RƠNÊ CRAYXẮC    
-    Nguyễn Du và Đoạn trường tân thanh-JOOCJƠ BUDAREN
-    Nhân vật Từ Hải-N.I.NICULIN    
-    Nguyễn Du, nhà thơ nhân đạo lỗi lạc        
-    Nguyễn Du, nhà thơ kiệt xuất Việt Nam-LƯU THẾ ĐỨC - và Truyện Kiều của ông-LÝ TU CHƯƠNG    
-    Từ những điều Nguyễn Du dạy-HÔLÔ ANDRASƠ